Арьсан гуталны тухай сонирхолтой 10 факт

1. Хамгийн эртний арьсан гутал олдсон нь — 5,500-аад жилтэй

Армени улсад хадгалагдсан нэг хос арьсан гутал дэлхийн хамгийн эртний арьсан гутал гэж тооцогддог бөгөөд ойролцоогоор 5,500 орчим настай байжээ. Энэ олдвор нь хүн төрөлхтний арьс боловсруулах ур чадвар хэдэн мянган жилийн түүхтэйг харуулна.

2. Археологийн талбайн их хэмжээний арьсан олдворууд бидэнд өдөр тутмын хэрэглээний түүхийг өгдөг

Сайтар хадгалагдсан чулуулгийн давхарга эсвэл шавран дотор ороосон газруудаас 13–14-р зууны үеийн гутал, тэлээ, цүнх зэрэг олон арьсан эд зүйл олдсон. Сүүлийн үеийн уурхай/барилгын нүүрэн дэх малтлагаас хэдэн зуун арьсан гутал гарсан тохиолдол олонтоо бүртгэгдэж байна — энэ нь тухайн үеийн хүмүүс эд зүйлсээ засварлаж, урт хугацаагаар хэрэглэж байсаныг харуулна. /Live Science/

3. Арьсыг “төвхнүүлэх” — таниулалтын (tanning) аргууд олон янз

Арьсыг арьсан эдлэл болгох процессыг tanning гэж нэрлэнэ. Тухайн аргыг үндэслэн ихэвчлэн хоёр том төрөл оршино: хром-тани (химийн аргаар) ба ургамлын гаралтай тани (vegetable tanning). Ургамлын таниар бэлтгэсэн арьс нь илүү байгалийн, цагийн явцад патина үүсгэдэг тул гуталчид дунд үнэлэгддэг. Мөн овощ-тани (veg-tan) арьс нь ихэвчлэн зузаан, удаан тогтоцтой байдаг. /Wikipedia/

4. Арьсны зэрэглэл — full-grain, top-grain, split болон bonded

Арьсны дээд давхрагийг ашигласан full-grain нь хамгийн чанартай, байгалийн өнгө, жижиг сорви тэмдгийг хадгалсан байдгаараа ялгарна; top-grain арай ил боловсруулсан, харин split давхаргаас гаралтай нь сул, бусад боловсруулалтаар сайжруулсан байна. Эдгээр нэршил нь арьсны аль давхрагаас авсан, хэрхэн боловсруулсан зэргээс хамаарна. /The Tannery Row | Leather Distributor/

5. Хорош арьсан гутал — урт настай “инвестмент”

Сайн чанарын арьсан гутал нь синтетик материалын гутлаас даруй илүү удаан ашиглагддаг тул нэг хос нь олон жилийн хэрэглээгийн хувьд илүү хэмнэлттэй байж болно. Зөв засвар, таван сарын дотор давхар арчилгаа, эргэн сольж тавих буюу ул засвар хийлгэх замаар гутлыг засаж ашиглах боломжтой тул амьдралын мөчлөг урт байдаг. /Shoes For Crews Europe/

6. Арьсан гутал “патина” үүсгэдэг — түүний гоо сайхны үнэ цэнэ

Тодорхой төрлийн (ялангуяа vegetable-tanned, full-grain) арьс нь хэрэглээ, нарны туяа, эсвэл хэрэглэгчийн арьсны тосноос шалтгаалан өнгө, гүн гөлрөл (patina) үүсгэдэг. Энэ нь олон хүмүүст “ухаалаг хөгшрөл” мэт санагдаж, үнэтэй, өвөрмөц харагддаг тул их үнэ хүрдэг. /carlfriedrik.com/

7. Арьс боловсруулах нь байгаль орчинд нөлөөтэй — ноолуур, мал аж ахуйтай холбоотой

Арьс ихэвчлэн мах, сүү гаргах малын арьсаас гардаг тул түүний үйлдвэрлэл мал аж ахуй, газар ашиглалтад шууд хамааралтай. Ногоон бүс нутгийн сүйтгэл (Amazon зэрэг) болон ус бохирдол зэрэг асуудлууд арьсны салбарт холбоотойгоор дурдагддаг. Тиймээс “хариуцлагатай арьс” буюу сертифкттэй, бүс нутгийн нөхцлийг хянасан үйлдвэрлэгчдийг илүүд үзэх нь байгаль орчны нөлөөг бууруулахад тусална. /World Wildlife Fund/

8. Арьсан гутлыг зөв арчлахад хэдэн үндсэн дүрэм байдаг

• Бохирдлыг brush/талст даавуугаар зөөлөн авч, угаахдаа хэт их ус хэрэглэхгүй.
• Сард эсвэл хэрэглээндээ тулгуурлаж нөхөн сэргээх тос/крем түрхэх (conditioner).
• Усанд автсан бол радиатор дээр хэт хурдан хатаахгүй, дотор талыг дүүргэж агааржуулагдаж хатаах.
• Эдгээр арчилгаа арьсыг зөөлөн, үрчлээ/хагарал үүсэхээс хамгаална. /Overlook Boots/

9. Гутал үйлдвэрлэл, автомотив болон тавилгын салбарт ч хэрэгтэй — арьс олон салбарт хэрэгцээтэй

Арьс зөвхөн гутал төдийгүй автомашины дотоод заслын суудал, тавилга, гар уут зэрэгт өргөн ашиглагддаг. Жишээ нь авто салбар нь томоохон арьс худалдан авагчдын нэг бөгөөд энэ нь арьсны эрэлт, үнийн хэлбэлзэлд нөлөөлдөг. /World Wildlife Fund/

10. Археологичид арьсан гутлыг их хэмжээгээр олсноор тухайн нийгмийн хэрэглээ, засварын соёлыг судалж чадна

Судлаачид олон зуун арьсан гутал олсон газруудаар дамжуулан тухайн үед ямар загвар, насны бүлэг, халуун/хүйтэн уур амьсгалд тохирсон гутал хэрэглэж байсан гэх мэт соёл-зан үйлийн талаарх мөрдлөгийг хийх боломжтой. Мөн хүүхдийн жижиг гутлууд олдсон тохиолдол нь гэр бүлийн бүтэц, демографийг тодорхойлоход тусална. /Live Science/